Stefan Zweig Genootschap Nederland

Zijn thema’s blijken ook actuele onderwerpen in onze eigen tijd te zijn. Wij stellen tegen de achtergrond van Zweig’s teksten fanatisme, Europa’s culturele verbondenheid en de dreigende teloorgang van het Europees humanisme in hun hedendaagse context aan de orde.

Stefan Zweig en Europa

Niet voor niets heeft Zweig’s autobiografie De Wereld van Gisteren als ondertitel Herinneringen van een Europeaan. Met grote vanzelfsprekendheid reisde en werkte hij op zijn geboortegrond in het Habsburgse rijk en in Frankrijk, Nederland, Zwitserland, België, Italië, Duitsland en Groot-Brittannië. Voor hem was Europa één samenhangend cultuurgebied waar hij vrij toegang tot had.
Hierbij moet opgemerkt worden dat Zweig bij zijn leven met de Europese gedachte geholpen werd door zijn betrokkenheid bij de Europese kunstenaarselite en de ruime financiële middelen waarover hij beschikte.

Onze tijd en Europa

Twee wereldoorlogen, de vorming van een Europese Unie, een bijna onvoorstelbare toename van welvaart en een grondige herziening van de Europese kaart hebben sindsdien Europa veranderd. In de hoofden van veel Europeanen lijkt het besef van gemeenschappelijke culturele wortels echter niet toegenomen. Europa wordt veeleer vereenzelvigd met haar bureaucratisch centrum Brussel. Een gemeenschappelijke cultuur wordt nauwelijks beleefd.
Ons Genootschap tracht de gemeenschappelijkheid te bevorderen door in alle projecten die zij onderneemt steeds te zoeken naar de mogelijkheid van samenwerking tussen Nederland en een ander Europees land.
Een voorbeeld: tijdens de slotmanifestatie in Amsterdam van een Europees fanatismeproject (2011) waarin wij partner waren hebben wij een samenwerking tot stand gebracht door studenten van het Amsterdams Conservatorium en van de Musik Universität Salzburg gezamenlijk Verklärte Nacht van Arnold Schönberg in te laten studeren en in Amsterdam te doen uitvoeren.

Stefan Zweig en humanisme

Het hem omringende fanatisme heeft Zweig geïnspireerd tot een humanistische levensopvatting en een uitgesproken voorkeur voor een onverdeeld Europa. Het is waarschijnlijk dat hij in zijn biografie over Erasmus eigenlijk zijn persoonlijke “held” beschrijft: een humanist die consequent het extreme afwijst en het midden (de matiging) kiest.
Zijn ideaal is een verenigd, humanistisch europa.

Onze tijd en humanisme

In de intellectuele bovenlaag van ons land zijn sporen van humanistisch leven te ontdekken (bv. Nexus, Universiteit van Humanistiek). Maar in de brede burgerij leeft het ideaal van een humanistisch Europa nauwelijks.
Het intrigeert ons dat te onderscheiden thema’s die tot het humanistisch denken horen

1. De rede is een onmisbaar gereedschap op alle levensgebieden
2. Een humanist is atheïst of ten minste agnosticus
3. Er is geen leven na de dood
4. Morele waarden zijn belangrijk en ze zijn het waard nagestreefd te worden
5. Een humanist is moreel autonoom. Hij maakt zelf zijn morele keuzes
6. Ons leven kan zinvol zijn zonder noodzaak van goddelijk ingrijpen
7. Een humanist bevordert een open, democratische samenleving, waarin de staat zich neutraal opstelt ten opzichte van religies. De staat verdedigt vrijheid van atheïstische of geloofsovertuiging.

springlevend zijn. Maar dan als op zich staande thema’s en niet in samenhang met een humanistisch ideaal.
Naar onze mening zou een minder elitaire en minder intellectuele benadering tot een toegankelijker en breder gedragen humanisme kunnen leiden.

Zweig en fanatisme

In zijn boek “Triomf en tragiek van Erasmus van Rotterdam” typeert Stefan Zweig fanatisme als “de genius van eenzijdigheid” en “de vijand van vrijheid van denken”. In “Castellio tegen Calvijn” maakt hij zijn weerzin nog duidelijker : Een mens doden betekent nooit een leer verdedigen, maar: “een mens doden”. Het leidt geen twijfel dat hij zowel Luther als Calvijn verwijt dat zij geen tegenspraak duldden, een sterke missiedrang hadden en geen geweld schuwden om hun opvattingen gerealiseerd te krijgen. Fanatisme dus.

Dit fanatisme treft Zweig in zijn persoonlijk leven als hij in Salzburg woont en werkt. Het nationaalsocialisme verovert Oostenrijk. Hij wordt gedwongen om Salzburg te verlaten. In “De wereld van gisteren“ beschrijft hij het moment waarop hij, in de trein van Wenen naar Zwitserland, voor de laatste keer zijn woonplaats Salzburg ziet:

Salzburg, de stad waar het huis stond waarin ik twintig jaar had gewerkt, reed ik voorbij zonder op het station zelfs maar uit te stappen. Ik had weliswaar uit mijn coupéraampje mijn huis op de heuvel kunnen zien met al de herinneringen van de voorbije jaren, maar ik keek niet. Waarom zou ik? Ik zou er toch nooit meer wonen. En op het ogenblik dat de trein over de grens rolde, wist ik net als oervader Lot in de bijbel dat alles achter mij stof en as was, tot bitter zout verstard verleden.

Onze tijd en fanatisme

Het Genootschap heeft in samenwerking met anderen een test ontwikkeld waarin de lezer de kans krijgt zijn eigen weerbaarheid tegen groepsfanatisme te vergroten. Door deze test (zie op startpagina onder TEST) twee keer in te vullen en de informatie en achtergronden te lezen over de werking van groepsfanatisme kan de deelnemer zijn bewustzijn van de gevolgen van groepsfanatisme vergroten.
Dit is één van de voorbeelden waarop het Genootschap groepsfanatisme in onze eigen tijd aan de orde stelt.
In het verloop van 2011 en in 2012 zullen wij op dit fanatismegebied meerdere activiteiten ondernemen.

We are all Fanatics

Op 6 en 7 mei 2011 organiseerden wij mede het culturele programma We are all Fanatics.

Op de avond hieraan voorafgaand ging Dirk Jansen op Radio 1 in gesprek met Colet van der Ven over groepsfanatisme in het programma Casa Luna. Klik hier () om het gesprek te beluisteren.

Het artikel dat in het blad Fanatismo verscheen over onze zienswijze op fanatisme kunt u hier downloaden().